Book 5: Chapter 152
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 152
| 1 [व] वयुषितायां रजन्यां तु राजा दुर्यॊधनस ततः वयभजत तान्य अनीकानि दश चैकं च भारत 2 नरहस्तिरथाश्वानां सारं मध्यं च फल्गु च सर्वेष्व एतेष्व अनीकेषु संदिदेश महीपतिः 3 सानुकर्षाः सतूणीराः सवरूथाः सतॊमराः सॊपासङ्गाः सशक्तीकाः सनिषङ्गाः सपॊथिकाः 4 सध्वजाः सपताकाश च सशरासन तॊमराः रज्जुभिश च विचित्राभिः सपाशाः सपरिस्तराः 5 सकच गरहविक्षेपाः सतैल गुड वालुकाः साशीविषघटाः सर्वे ससर्ज रसपांसवः 6 सघण्टा फलकाः सर्वे वासी वृक्षादनान्विताः वयाघ्रचर्म परीवारा वृताश च दवीपिचर्मभिः 7 सवस्तयः सशृङ्गाश च सप्रास विविधायुधाः सकुठाराः सकुद्दालाः सतैल कषौमसर्पिषः 8 चित्रानीकाः सुवपुषॊ जवलिता इव पावकाः तथा कवचिनः शूराः शस्त्रेषु कृतनिश्रमाः 9 कुलीना हययॊनिज्ञाः सारथ्ये विनिवेशिताः बद्धारिष्टा बद्धकक्ष्या बद्धध्वजपताकिनः 10 चतुर्युजॊ रथाः सर्वे सर्वे शस्त्रसमायुताः संहृष्टवाहनाः सर्वे सर्वे शतशरासनाः 11 दुर्ययॊर हययॊर एकस तथान्यौ पार्ष्णिसारथी तौ चापि रथिनां शरेष्ठौ रथी च हयवित तथा 12 नगराणीव गुप्तानि दुरादेयानि शत्रुभिः आसन रथसहस्राणि हेममालीनि सर्वशः 13 यथा रथास तथा नागबद्धकक्ष्याः सवलंकृताः बभूवुः सप्त पुरुषा रत्नवन्त इवाद्रयः 14 दवाव अङ्कुश धरौ तेषु दवाव उत्तमधनुर्धरौ दवौ वरासि धरौ राजन्न एकः शक्तिपताकधृक 15 गजैर मत्तैः समाकीर्णं सवर्मायुध कॊशकैः तद बभूव बलं राजन कौरव्यस्य सहस्रशः 16 विचित्रकवचामुक्तैः सपताकैः सवलंकृतैः सादिभिश चॊपसंपन्ना आसन्न अयुतशॊ हयाः 17 सुसंग्राहाः सुसंतॊषा हेमभाण्ड परिच्छदाः अनेकशतसाहस्रास ते च सादिवशे सथिताः 18 नानारूपविकाराश च नाना कवचशस्त्रिणः पदातिनॊ नरास तत्र बभूवुर हेममालिनः 19 रथस्यासन दश गजा गजस्य दशवाजिनः नरा दश हयस्यासन पादरक्षाः समन्ततः 20 रथस्य नागाः पञ्चाशन नागस्यासञ शतं हयाः हयस्य पुरुषाः सप्त भिन्नसंधान कारिणः 21 सेना पञ्चशतं नागा रथास तावन्त एव च दश सेना च पृतना पृतना दशवाहिनी 22 वाहिनी पृतना सेना धवजिनी सादिनी चमूः अक्षौहिणीति पर्यायैर निरुक्ताथ वरूथिनी एवं वयूढान्य अनीकानि कौरवेयेण धीमता 23 अक्षौहिण्यॊ दशैका च संख्याताः सप्त चैव ह अक्षौहिण्यस तु सप्तैव पाण्डवानाम अभूद बलम अक्षौहिण्यॊ दशैका च कौरवाणाम अभूद बलम 24 नराणां पञ्च पञ्चाशद एषा पत्तिर विधीयते सेनामुखं च तिस्रस ता गुल्म इत्य अभिसंज्ञितः 25 दश गुल्मा गणस तव आसीद गणास तव अयुतशॊ ऽभवन दुर्यॊधनस्य सेनासु यॊत्स्यमानाः परहारिणः 26 तत्र दुर्यॊधनॊ राजा शूरान बुद्धिमतॊ नरान परसमीक्ष्य महाबाहुश चक्रे सेनापतींस तदा 27 पृथग अक्षौहिणीनां च परणेतॄन नरसत्तमान विधिपूर्वं समानीय पार्थिवान अभ्यषेचयत 28 कृपं दरॊणं च शल्यं च सैन्धवं च महारथम सुदक्षिणं च काम्बॊजं कृतवर्माणम एव च 29 दरॊणपुत्रं च कर्णं च भूरिश्रवसम एव च शकुनिं सौबलं चैव बाह्लीकं च महारथम 30 दिवसे दिवसे तेषां परतिवेलं च भारत चक्रे स विविधाः संज्ञाः परत्यक्षं च पुनः पुनः 31 तथा विनियताः सर्वे ये च तेषां पदानुगाः बभूवुः सैनिका राजन राज्ञः परियचिकीर्षवः | 1 [v] vyuṣitāyāṃ rajanyāṃ tu rājā duryodhanas tataḥ vyabhajat tāny anīkāni daśa caikaṃ ca bhārata 2 narahastirathāśvānāṃ sāraṃ madhyaṃ ca phalgu ca sarveṣv eteṣv anīkeṣu saṃdideśa mahīpatiḥ 3 sānukarṣāḥ satūṇīrāḥ savarūthāḥ satomarāḥ sopāsaṅgāḥ saśaktīkāḥ saniṣaṅgāḥ sapothikāḥ 4 sadhvajāḥ sapatākāś ca saśarāsana tomarāḥ rajjubhiś ca vicitrābhiḥ sapāśāḥ saparistarāḥ 5 sakaca grahavikṣepāḥ sataila guḍa vālukāḥ sāśīviṣaghaṭāḥ sarve sasarja rasapāṃsavaḥ 6 saghaṇṭā phalakāḥ sarve vāsī vṛkṣādanānvitāḥ vyāghracarma parīvārā vṛtāś ca dvīpicarmabhiḥ 7 savastayaḥ saśṛṅgāś ca saprāsa vividhāyudhāḥ sakuṭhārāḥ sakuddālāḥ sataila kṣaumasarpiṣaḥ 8 citrānīkāḥ suvapuṣo jvalitā iva pāvakāḥ tathā kavacinaḥ śūrāḥ śastreṣu kṛtaniśramāḥ 9 kulīnā hayayonijñāḥ sārathye viniveśitāḥ baddhāriṣṭā baddhakakṣyā baddhadhvajapatākinaḥ 10 caturyujo rathāḥ sarve sarve śastrasamāyutāḥ saṃhṛṣṭavāhanāḥ sarve sarve śataśarāsanāḥ 11 duryayor hayayor ekas tathānyau pārṣṇisārathī tau cāpi rathināṃ śreṣṭhau rathī ca hayavit tathā 12 nagarāṇīva guptāni durādeyāni śatrubhiḥ āsan rathasahasrāṇi hemamālīni sarvaśaḥ 13 yathā rathās tathā nāgabaddhakakṣyāḥ svalaṃkṛtāḥ babhūvuḥ sapta puruṣā ratnavanta ivādrayaḥ 14 dvāv aṅkuśa dharau teṣu dvāv uttamadhanurdharau dvau varāsi dharau rājann ekaḥ śaktipatākadhṛk 15 gajair mattaiḥ samākīrṇaṃ savarmāyudha kośakaiḥ tad babhūva balaṃ rājan kauravyasya sahasraśaḥ 16 vicitrakavacāmuktaiḥ sapatākaiḥ svalaṃkṛtaiḥ sādibhiś copasaṃpannā āsann ayutaśo hayāḥ 17 susaṃgrāhāḥ susaṃtoṣā hemabhāṇḍa paricchadāḥ anekaśatasāhasrās te ca sādivaśe sthitāḥ 18 nānārūpavikārāś ca nānā kavacaśastriṇaḥ padātino narās tatra babhūvur hemamālinaḥ 19 rathasyāsan daśa gajā gajasya daśavājinaḥ narā daśa hayasyāsan pādarakṣāḥ samantataḥ 20 rathasya nāgāḥ pañcāśan nāgasyāsañ śataṃ hayāḥ hayasya puruṣāḥ sapta bhinnasaṃdhāna kāriṇaḥ 21 senā pañcaśataṃ nāgā rathās tāvanta eva ca daśa senā ca pṛtanā pṛtanā daśavāhinī 22 vāhinī pṛtanā senā dhvajinī sādinī camūḥ akṣauhiṇīti paryāyair niruktātha varūthinī evaṃ vyūḍhāny anīkāni kauraveyeṇa dhīmatā 23 akṣauhiṇyo daśaikā ca saṃkhyātāḥ sapta caiva ha akṣauhiṇyas tu saptaiva pāṇḍavānām abhūd balam akṣauhiṇyo daśaikā ca kauravāṇām abhūd balam 24 narāṇāṃ pañca pañcāśad eṣā pattir vidhīyate senāmukhaṃ ca tisras tā gulma ity abhisaṃjñitaḥ 25 daśa gulmā gaṇas tv āsīd gaṇās tv ayutaśo 'bhavan duryodhanasya senāsu yotsyamānāḥ prahāriṇaḥ 26 tatra duryodhano rājā śūrān buddhimato narān prasamīkṣya mahābāhuś cakre senāpatīṃs tadā 27 pṛthag akṣauhiṇīnāṃ ca praṇetṝn narasattamān vidhipūrvaṃ samānīya pārthivān abhyaṣecayat 28 kṛpaṃ droṇaṃ ca śalyaṃ ca saindhavaṃ ca mahāratham sudakṣiṇaṃ ca kāmbojaṃ kṛtavarmāṇam eva ca 29 droṇaputraṃ ca karṇaṃ ca bhūriśravasam eva ca śakuniṃ saubalaṃ caiva bāhlīkaṃ ca mahāratham 30 divase divase teṣāṃ prativelaṃ ca bhārata cakre sa vividhāḥ saṃjñāḥ pratyakṣaṃ ca punaḥ punaḥ 31 tathā viniyatāḥ sarve ye ca teṣāṃ padānugāḥ babhūvuḥ sainikā rājan rājñaḥ priyacikīrṣavaḥ |